Opuncja figowa (Opuntia ficus-indica) to gatunek sukulentu należący do rodziny kaktusowatych, którego rodzimy zasięg wiązany jest z Meksykiem. Roślina tworzy charakterystyczne, spłaszczone i mięsiste człony pędowe, potocznie przypominające duże zielone łopatki. Jej owoce mają owalny lub wydłużony kształt i grubą skórkę, na której mogą znajdować się drobne, łatwo wbijające się w skórę glochidy. W zależności od odmiany przybierają barwę od zielonkawej i żółtej po pomarańczową, czerwoną lub purpurową. To właśnie owoce opuncji figowej są sprzedawane pod nazwami takimi jak figa kaktusowa, figa indyjska czy prickly pear.
Dla mieszkańców Meksyku opuncja jest rośliną silnie zakorzenioną w lokalnej kulturze i jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tamtejszego krajobrazu. W Polsce jej owoce nadal należą do mniej oczywistych produktów i najczęściej pojawiają się w większych supermarketach oraz sklepach oferujących egzotyczną żywność. Nietypowy wygląd powoduje, że osoby spotykające je po raz pierwszy nie zawsze wiedzą nawet, którą część można bezpiecznie wykorzystać. Dodatkową ostrożność wymusza obecność niemal niewidocznych glochidów, które mogą pozostać na powierzchni skórki również po zbiorze. Na tle popularnych owoców egzotycznych figa kaktusowa wyróżnia się więc nie tylko wyglądem, ale także sposobem, w jaki trzeba się z nią obchodzić przed obraniem.
Od Meksyku po kraje basenu Morza Śródziemnego
Historia opuncji figowej jest związana przede wszystkim z Meksykiem, gdzie różne gatunki rodzaju Opuntia były wykorzystywane przez ludność na długo przed przybyciem Europejczyków do Ameryki. Badania nad pochodzeniem Opuntia ficus-indica wskazują na jej udomowienie w Meksyku, a wielowiekowa selekcja doprowadziła do rozpowszechnienia form uprawnych cenionych za owoce i jadalne człony pędowe. Po wyprawach Kolumba roślina trafiła do Hiszpanii, skąd rozprzestrzeniła się na kolejne obszary basenu Morza Śródziemnego i z czasem zadomowiła się między innymi we Włoszech oraz Afryce Północnej. Dziś uprawy prowadzi się w wielu suchych i półsuchych regionach świata, w tym w Meksyku, krajach śródziemnomorskich, Afryce i Ameryce Południowej. Znaczenie poszczególnych kierunków produkcji różni się jednak między regionami: plantacje mogą dostarczać owoców przeznaczonych do spożycia, młodych członów pędowych wykorzystywanych jako warzywo albo biomasy stosowanej jako pasza. FAO zwraca uwagę na rosnące zainteresowanie uprawą kaktusów w regionach narażonych na suszę, gdzie ich niewielkie wymagania wodne mają coraz większe znaczenie dla rolnictwa.
Ile kalorii ma opuncja figowa i jaka jest jej wartość odżywcza?
Owoce opuncji figowej należą do produktów o stosunkowo niskiej wartości energetycznej, ponieważ znaczną część ich masy stanowi woda. Większość energii dostarczają węglowodany, natomiast udział tłuszczu i białka pozostaje niewielki. Miąższ zawiera również błonnik pokarmowy, którego ilość jest zauważalna na tle całkowitej kaloryczności owocu.
Wartości w 100 g surowej opuncji figowej:
Energia: 41 kcal
Białko: 0,73 g
Tłuszcz: 0,51 g (w tym kwasy nasycone: 0,07 g)
Węglowodany: 9,57 g (w tym cukry: około 7 g)
Błonnik: 3,6 g
Witaminy w opuncji figowej
| Witamina | Ilość na 100 g |
|---|---|
| Witamina C | 14 mg |
| Witamina B1 (tiamina) | 0,014 mg |
| Witamina B2 (ryboflawina) | 0,060 mg |
| Witamina B3 (niacyna) | 0,460 mg |
| Witamina B6 | 0,060 mg |
| Foliany | 6 µg |
W profilu witaminowym owoców opuncji figowej wyróżnia się przede wszystkim witamina C, choć jej zawartość może zmieniać się zależnie od odmiany, dojrzałości i warunków uprawy. Kwas askorbinowy uczestniczy między innymi w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego, syntezie kolagenu oraz ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Pozostałe witaminy występują w znacznie mniejszych ilościach i obejmują między innymi tiaminę, ryboflawinę, niacynę, witaminę B6 oraz foliany.
Składniki mineralne w opuncji figowej
| Składnik mineralny | Ilość na 100 g |
|---|---|
| Wapń | 56 mg |
| Magnez | 85 mg |
| Fosfor | 24 mg |
| Potas | 220 mg |
| Sód | 5 mg |
| Żelazo | 0,30 mg |
| Cynk | 0,12 mg |
| Miedź | 0,080 mg |
Profil mineralny figi kaktusowej wyróżnia się przede wszystkim zawartością magnezu, potasu i wapnia, przy jednocześnie niewielkiej ilości sodu. Na tle pozostałych pierwiastków obecnych w owocu uwagę zwraca zwłaszcza magnez, którego zawartość w danych referencyjnych wynosi 85 mg na 100 g. W mniejszych ilościach występują fosfor, żelazo, cynk i miedź. Dokładny skład mineralny może różnić się w zależności od odmiany, warunków uprawy i stopnia dojrzałości owoców, dlatego wyniki analiz poszczególnych próbek nie zawsze odpowiadają wartościom podawanym w bazach żywieniowych.
Betalainy i związki fenolowe w opuncji figowej
Do najbardziej charakterystycznych związków obecnych w opuncji figowej należą betalainy – naturalne barwniki odpowiadające za kolor jej miąższu. Wśród nich znajdują się przede wszystkim żółtopomarańczowa indicaxanthina oraz czerwonofioletowa betanina, a ich proporcje różnią się w zależności od odmiany owocu. Związki te wykazują działanie antyoksydacyjne, czyli uczestniczą w ochronie komórek przed szkodliwym działaniem wolnych rodników i procesami utleniania. Badania z udziałem ludzi wykazały również, że betalainy zjedzone wraz z owocem mogą być wchłaniane przez organizm. Intensywnie czerwony lub purpurowy kolor miąższu wiąże się zwykle z większym udziałem betaniny, podczas gdy w jaśniejszych odmianach większe znaczenie może mieć indicaxanthina.
Figa kaktusowa zawiera także związki fenolowe, w tym kwasy fenolowe i flawonoidy, których ilość zależy między innymi od odmiany i stopnia dojrzałości owocu. Jednym z nich jest kwas piscydowy, wykrywany w badaniach składu fitochemicznego Opuntia ficus-indica. Związki fenolowe, podobnie jak betalainy, są badane przede wszystkim pod kątem ich właściwości antyoksydacyjnych i udziału w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Badania laboratoryjne oraz prowadzone z udziałem ludzi wskazują, że działanie antyoksydacyjne opuncji może wynikać ze współdziałania różnych składników obecnych w owocu, a nie wyłącznie witaminy C. Nie oznacza to jednak, że spożywanie figi kaktusowej leczy choroby – obecne badania dotyczą przede wszystkim właściwości jej poszczególnych składników i ich zachowania w organizmie.
Indeks DietaDnia (IDD)
IDD to system oceny produktów spożywczych opracowany przez serwis DietaDnia.pl. Jego celem jest szybkie i czytelne pokazanie, jak dany produkt wypada pod względem wartości odżywczej, sytości, zawartości białka, ilości cukru oraz praktycznego zastosowania w kuchni. Wynik prezentowany jest w skali od 0 do 10 punktów i pozwala w prosty sposób porównywać różne produkty między sobą oraz lepiej zrozumieć ich miejsce w codziennej diecie. Sprawdź, czym jest Indeks DietaDnia (IDD).
Co oznaczają kategorie IDD? (kliknij aby rozwinąć)
Wartość odżywcza – ogólna jakość żywieniowa produktu wynikająca z zawartości witamin, składników mineralnych oraz innych korzystnych składników odżywczych.
Sytość – zdolność produktu do zaspokajania głodu. W ocenie uwzględnia się m.in. zawartość błonnika, białka oraz gęstość odżywczą produktu.
Białko – ilość białka w produkcie i jego znaczenie w codziennej diecie.
Cukier – ilość cukru w produkcie. W tej kategorii niższa zawartość jest korzystniejsza, dlatego na radarze wartości bliżej środka oznaczają lepszy wynik.
Kuchnia – wszechstronność zastosowania produktu w gotowaniu.
Jak liczymy IDD?
Wynik IDD powstaje na podstawie analizy składu odżywczego produktu, jego gęstości odżywczej oraz praktycznego zastosowania w kuchni. Ocena opiera się na danych dietetycznych dostępnych w publicznych bazach żywieniowych oraz publikacjach naukowych. Każdy produkt oceniany jest w pięciu kategoriach: wartość odżywcza, sytość, zawartość białka, ilość cukru oraz zastosowanie kulinarne.
Jak interpretować wyniki IDD?
Radar przedstawia profil produktu w pięciu kluczowych obszarach oceny. Im dalej od środka wykresu znajduje się punkt w danej kategorii, tym wyższa jest ocena tej cechy. Dzięki temu można szybko zobaczyć mocne i słabsze strony produktu oraz łatwo porównać go z innymi składnikami diety. Należy jednak pamiętać, że indeks IDD ma charakter informacyjny i edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani dietetycznej.
*Średnia ważona oznacza, że końcowa ocena IDD nie jest zwykłą średnią z pięciu kategorii. Każda z nich ma inną wagę, czyli różny wpływ na wynik końcowy. Wartość odżywcza odpowiada za 30% oceny, sytość za 25%, zawartość białka za 20%, zastosowanie w kuchni za 15%, a ilość cukru za 10%. Ostateczny wynik powstaje poprzez połączenie tych ocen z uwzględnieniem ich znaczenia w ogólnej ocenie produktu.
Jak smakuje opuncja figowa i jaką ma konsystencję?
Dojrzała opuncja figowa ma słodki, łagodny smak, choć jego intensywność zależy od odmiany i stopnia dojrzałości owocu. Zwykle kwasowość jest niewielka, dlatego w smaku często wyraźniej odczuwa się naturalną słodycz. Aromat nie należy do bardzo intensywnych i również może różnić się między poszczególnymi odmianami. Miąższ jest miękki i bardzo soczysty, a znajdujące się w nim liczne twarde nasiona są wyraźnie wyczuwalne podczas jedzenia. W porównaniu z owocami o jednolitym miąższu to właśnie obecność nasion najmocniej wpływa na odbiór jego konsystencji.
Pod wpływem wysokiej temperatury miąższ mięknie i stopniowo traci swoją pierwotną strukturę. Wraz z odparowywaniem wody zmniejsza się charakterystyczna dla świeżego owocu soczystość, a smak staje się bardziej skoncentrowany. Jeszcze większą zmianę powoduje suszenie, podczas którego struktura staje się zwarta i mniej wodnista. Świeża i suszona opuncja różnią się więc przede wszystkim intensywnością smaku oraz ilością wody odczuwalną podczas jedzenia.
Jak jeść i wykorzystywać opuncję figową w kuchni?
Najprostszym sposobem wykorzystania opuncji figowej jest zjedzenie jej na surowo po usunięciu grubej skórki, przy czym owocu nie należy chwytać nieosłoniętą dłonią, jeśli na powierzchni pozostały tak zwane glochidy. Miąższ można pokroić i podać bez dodatków, natomiast twarde nasiona da się połknąć lub usunąć, przecierając całość przez sito. Z oczyszczonego miąższu przygotowuje się sok, który może być bazą lemoniad, koktajli i innych napojów. Owoce nadają się również do gotowania i zagęszczania, między innymi przy produkcji galaretek oraz słodkich past. Inną metodą jest suszenie, które pozwala otrzymać produkt o bardziej zwartej strukturze i skoncentrowanym smaku.
Świeżą opuncję można połączyć z limonką i odrobiną chili – takie zestawienie spotyka się w Meksyku, gdzie obrane owoce tunas bywają sprzedawane jako przekąska. Z limonką dobrze komponuje się również w agua de tuna, czyli owocowym napoju przygotowywanym z wodą, a zależnie od receptury także z dodatkiem cukru. W deserach jej miąższ można zestawić z jogurtem naturalnym, natomiast sok wykorzystać do przygotowania sorbetu. Przy komponowaniu napojów można sięgnąć również po miętę lub bazylię, które pojawiają się w przepisach wykorzystujących figę kaktusową. Intensywnie zabarwione odmiany są szczególnie atrakcyjne w napojach i mrożonych deserach, ponieważ nadają im naturalny różowy lub purpurowy kolor.
W Meksyku jednym z tradycyjnych sposobów wykorzystania owoców jest colonche, fermentowany napój przygotowywany z soku opuncji. Innym produktem jest queso de tuna – wbrew nazwie nie jest to ser, lecz gęsta, słodka masa otrzymywana przez długie zagęszczanie soku. W kuchni sycylijskiej spotyka się z kolei mostarda di fichi d’India, przygotowywaną z owoców pozbawionych nasion i formowaną w gęstą masę. Na Sycylii produkuje się także likiery na bazie figi kaktusowej, natomiast w części Ameryki Południowej znany jest arrope de tuna, czyli skoncentrowany słodki produkt otrzymywany z owoców.
Opuncja figowa a pitaja – czym różnią się te owoce?
Opuncja figowa bywa zestawiana z pitają, nazywaną smoczym owocem, ponieważ oba owoce pochodzą od roślin należących do rodziny kaktusowatych i wyróżniają się nietypowym wyglądem. Nie są jednak owocami tej samej rośliny, a różnice można zauważyć już podczas przygotowania do jedzenia. Figa kaktusowa może mieć na skórce drobne glochidy wymagające ostrożnego obchodzenia się z owocem, natomiast pitaja ma charakterystyczną skórkę z dużymi, łuskowatymi wyrostkami. Różnią się również budową miąższu i nasionami, które w przypadku opuncji są znacznie twardsze i bardziej wyczuwalne podczas jedzenia.
| Cecha | Opuncja figowa | Pitaja |
|---|---|---|
| Wygląd skórki | Gładka lub lekko nierówna, z miejscami występowania drobnych glochidów | Gruba, zwykle różowa lub żółta, z charakterystycznymi łuskowatymi wyrostkami |
| Miąższ | Soczysty, z licznymi twardymi nasionami | Miękki, z licznymi drobnymi nasionami |
| Smak | Słodki, zależny od odmiany i dojrzałości | Łagodny, lekko słodki |
| Przygotowanie | Wymaga ostrożności ze względu na możliwą obecność glochidów | Po przekrojeniu miąższ można łatwo wyjąć łyżką |
| Nasiona | Twarde i wyraźnie wyczuwalne | Drobne i zjadane razem z miąższem |
| Typowe zastosowanie | Świeży miąższ, soki, syropy, galaretki, dżemy i sorbety | Świeży miąższ, koktajle, sałatki owocowe i desery |
Opuncja wymaga więcej pracy podczas przygotowania, szczególnie gdy kupiony owoc nie został dokładnie oczyszczony z glochidów. Twarde nasiona mogą też przeszkadzać w produktach o gładkiej konsystencji, dlatego przy produkcji soku, syropu lub galaretki miąższ często się przecedza. Pitaja jest prostsza do jedzenia bezpośrednio po przekrojeniu, ponieważ jej drobne nasiona nie wymagają oddzielania. Figa kaktusowa daje natomiast intensywnie zabarwiony sok, zwłaszcza w przypadku czerwonych i purpurowych odmian, co wykorzystuje się przy przygotowywaniu napojów i przetworów.
Z czym opuncja figowa się nie sprawdzi?
Opuncja figowa nie sprawdzi się najlepiej w potrawach, w których zależy nam na wyraźnych, jędrnych kawałkach owoców zachowujących kształt po podgrzaniu. Jej miękki i bardzo soczysty miąższ łatwo traci kształt, dlatego nie zachowuje się podczas podgrzewania tak jak jabłko czy gruszka. Nie jest również wygodnym dodatkiem do gładkiego kremu, musu lub polewy, jeśli użyjemy miąższu razem z licznymi twardymi nasionami. Mogą one pozostać wyczuwalne w gotowej potrawie i zepsuć konsystencję, której oczekujemy od takiego deseru. W takich daniach opuncja użyta bez odpowiedniego przygotowania może więc dać zupełnie inny efekt niż sugerowałby jej miękki wygląd.
Nie jest to również owoc, po który najlepiej sięgać, gdy potrawa wymaga mocnego, wyrazistego akcentu owocowego. Smak opuncji jest łagodny i stosunkowo mało kwaśny, dlatego przy wielu intensywnych składnikach może stać się niemal niewyczuwalny. Niska kwasowość ma też znaczenie przy przygotowywaniu domowych przetworów przeznaczonych do długiego przechowywania – w takim przypadku należy korzystać ze sprawdzonych receptur uwzględniających odpowiednią metodę utrwalania.
Jak wybrać dobrą opuncję figową?
Przy zakupie opuncji figowej należy wybierać owoce jędrne, bez pęknięć, zapadniętych miejsc i oznak pleśni. Kolor skórki zależy od odmiany – dojrzałe egzemplarze mogą być zielone, żółte, pomarańczowe, czerwone lub purpurowe, dlatego sama barwa nie przesądza o jakości. Lepiej unikać owoców bardzo miękkich, pomarszczonych lub z wyciekającym sokiem, ponieważ mogą być przejrzałe albo zbyt długo przechowywane. Opuncja po zbiorze nie dojrzewa dalej, więc kupienie niedojrzałego owocu i pozostawienie go na kilka dni nie poprawi jego smaku.
Trzeba również uważać na drobne glochidy, które mogą pozostać na skórce nawet po wstępnym oczyszczeniu i łatwo wbijają się w dłonie. Przy owocach sprzedawanych w opakowaniu dobrze jest sprawdzić, czy na dnie nie zebrał się płyn oraz czy skórka nie nosi śladów uszkodzeń. Otarcia i pęknięcia przyspieszają utratę jakości, a opuncja jest podatna na utratę wody podczas przechowywania. Najlepiej wybierać owoce z nieuszkodzoną skórką i bez widocznych oznak wysychania lub gnicia.
Jak przechowywać opuncję figową?
Świeże, nieobrane owoce opuncji figowej najlepiej przechowywać w chłodzie, optymalnie w temperaturze około 5–8°C. Nie należy ich myć przed schowaniem, ponieważ dodatkowa wilgoć może sprzyjać szybszemu psuciu. Z czasem owoce tracą wodę i jędrność, a pomarszczona skórka, miękkie miejsca lub wyciekający płyn świadczą o pogorszeniu jakości. Obrany albo przekrojony owoc trzeba umieścić w szczelnym pojemniku i przechowywać w lodówce.
Jeśli opuncji jest za dużo, miąższ można zamrozić w porcjach przeznaczonych do późniejszego wykorzystania. Innym sposobem na przedłużenie trwałości jest suszenie lub przygotowanie trwałych przetworów według sprawdzonej receptury. Nie warto natomiast długo przetrzymywać świeżych owoców z myślą, że jeszcze dojrzeją – opuncja należy do owoców nieklimakterycznych i po zbiorze nie przechodzi dalszego typowego dojrzewania.
Źródła
- USDA FoodData Central – Prickly pears, raw
- New Mexico State University, Cooperative Extension Service – How to Prepare and Use Prickly Pear Cactus Fruit and Pads
- University of Nevada, Reno Extension – materiały dotyczące wykorzystania opuncji jako żywności
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) – publikacje dotyczące uprawy i wykorzystania Opuntia ficus-indica
- Frontiers in Sustainable Food Systems – publikacja dotycząca zawartości i zachowania związków przeciwutleniających w świeżych i przetworzonych owocach opuncji
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani dietetycznej. Przed wprowadzeniem istotnych zmian w diecie zaleca się konsultację z wykwalifikowanym specjalistą.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Tak. Po usunięciu skórki miąższ można jeść bez dalszego przygotowania. Trzeba zachować ostrożność podczas obierania, ponieważ na powierzchni mogą pozostać bardzo drobne glochidy, które łatwo wbijają się w skórę.
Tak, nasiona znajdujące się w miąższu są jadalne, ale są twarde i wyraźnie wyczuwalne podczas gryzienia. Jeśli przeszkadzają w jedzeniu, miąższ można zmiksować i przecedzić przez drobne sito, co sprawdza się szczególnie przy przygotowywaniu soków, galaretek i syropów.
Owoc przed spożyciem najlepiej obrać, ponieważ jego powierzchnia może być pokryta drobnymi glochidami. Nawet egzemplarze sprzedawane w sklepach, które zostały wcześniej oczyszczone, należy chwytać ostrożnie, jeśli nie ma pewności, że wszystkie glochidy usunięto.
Owoc należy stabilnie przytrzymać, najlepiej przy użyciu rękawicy lub szczypiec, odciąć oba końce, a następnie naciąć skórkę wzdłuż i oddzielić ją od miąższu. Przy owocach z nieusuniętymi glochidami nie powinno się dotykać powierzchni gołymi dłońmi.
Wartość energetyczna zależy od odmiany i składu konkretnego owocu, ale figa kaktusowa należy do owoców o stosunkowo niewielkiej kaloryczności. Znaczną część jej masy stanowi woda, a głównym źródłem energii są węglowodany.
Sam kolor nie zawsze pozwala ocenić dojrzałość, ponieważ owoce różnych odmian mogą mieć zieloną, żółtą, pomarańczową, czerwoną lub purpurową skórkę. Przy wyborze należy zwracać uwagę na jędrność i stan powierzchni, unikając egzemplarzy mocno pomarszczonych, uszkodzonych lub nadmiernie miękkich.
Dojrzałe owoce przeznaczone do spożycia w najbliższym czasie można przechowywać w lodówce. Opuncja jest owocem nietrwałym, a badania nad przechowywaniem wskazują, że niska temperatura i wysoka wilgotność względna pomagają ograniczać utratę jakości w warunkach kontrolowanych. Miąższ lub sok przeznaczony do dłuższego przechowywania można zamrozić.
Nie. Oba owoce pochodzą z roślin należących do rodziny kaktusowatych, ale są owocami innych rodzajów kaktusów. Opuncja ma liczne twarde nasiona i może mieć na skórce glochidy, natomiast pitaja zawiera wiele drobnych nasion rozproszonych w miękkim miąższu.
Nie są to nazwy tej samej jadalnej części rośliny. Figa kaktusowa to owoc, natomiast określenia nopal i nopales odnoszą się do jadalnych młodych członów pędowych kaktusa, które w kuchni meksykańskiej wykorzystuje się jako warzywo.
Poza jedzeniem świeżego miąższu owoce można wykorzystać do przygotowania soku, syropu, galaretki i innych przetworów. Przy produktach wymagających gładkiej konsystencji miąższ zazwyczaj się przecedza, aby oddzielić twarde nasiona.
